Dom Historii Podgórza
ul. Limanowskiego 13
tel. 263 16 60
e-mail: domhistoriipodgorza@poczta.fm
godziny otwarcia:
wtorek - piątek: 10.00 – 18.00
sobota: 10.00 – 14.00

Dom Historii Podgórza powstał z inicjatywy Rady Dzielnicy XIII. Podstawowe założenia programowe to upowszechnianie, utrwalanie wiedzy o tradycjach, dorobku kulturalnym, architektonicznym i historycznym prawobrzeżnej części Krakowa. Zadania te Dom Historii Podgórza realizuje poprzez gromadzenie i wystawianie pamiątek i dokumentów, związanych z historią i teraźniejszością Podgórza i jego mieszkańców. W salach Domu Historii Podgórza można oglądać ekspozycję stałą, na którą składają się eksponaty podarowane placówce przez instytucje oraz mieszkańców Podgórza. Działalność Domu Historii Podgórza obejmuje również wykłady i prelekcje na temat historii Podgórza. Mają tu również miejsce wystawy czasowe – nawiązujące tematyką do historii i czasów współczesnych Podgórza – fotografii, pocztówek, projektów architektonicznych budynków i innych form plastycznych.

Wystawa "Widok na Podgórze z..."

http://www.domhistoriipodgorza.pl/index.php?option=com_content&view=article&id=5&Itemid=2

NAJWAŻNIEJSZE PUNKTY NA TURYSTYCZNEJ I HISTORYCZNEJ
MAPIE PODGÓRZA:

RYNEK PODGÓRSKI I BUDYNEK BYŁEGO MAGISTRATU WOLNEGO KRÓLEWSKIEGO MIASTA PODGÓRZA

Centralny plac Podgórza, o trójkątnym kształcie. Niegdyś pełnił rolę placu targowego. Przy Rynku Podgórskim pod numerem 1 znajduje się okazały budynek byłego Magistratu Miasta Podgórza . Wzniesiony został na pocz. XIX w. w stylu historyzmu z elementami baroku.  W szczycie budynku widnieje herb Miasta Podgórza. Wewnątrz Magistratu znajduje się sala dawna sala obrad Rady Miasta - jedna z najpiękniejszych urzędowych sal Krakowa.

KOŚCIÓŁ ŚW. JÓZEFA

Neogotycki kościół św. Józefa został wzniesiony w latach 1905 – 09 według projektu Jana Sas Zubrzyckiego. Stoi w miejscu pierwszej świątyni, projektu Franciszka Brotschneidera, po której pozostałością jest drewniana dzwonnica z 1879 roku, posadowiona na skale za kościołem. Wieża zegarowa obecnego kościoła była wzorowana na wyższej wieży (tzw. hejnalicy) kościoła Mariackiego w Krakowie, mierzy 74. metry. Polichromię kościoła jest dziełem  Jana Bukowski. Ambona, ołtarz główny i boczne wykonali podgórscy snycerze Wit Wisz i Maksymilian Knyk.

KOŚCIÓŁ MATKI BOSKIEJ NIEUSTAJĄCEJ POMOCY

Neoromański kościół i klasztor oo. redemptorystów przy ul. Zamojskiego został wybudowany w latach 1904 – 1908 według projektu Jana Sas-Zubrzyskiego. Zanim jednak powstał kościół, wybudowano w tym miejscu piętrową kaplicę, która pełniła funkcje kościoła na czas zbiórki funduszy na budowę świątyni.W 1905 roku poświęcono kamień węgielny, a w roku 1907 kościół już był konsekrowany. Bogaty wystrój architektoniczno-rzeźbiarski z cegły i kamienia – odnosi się do średniowiecza. W przyklasztornym ogrodzie Zgromadzenia Redemptorystów. znajduje się kamienna figura Madonny oraz kopiec widokowy, z którego kiedyś można było oglądać Bielany.

PLAC LASOTY

Jedno z najbardziej urokliwych miejsc Podgórza, pełne ciszy i zieleni, otoczone pięknymi willami i ich ogrodami, powstałymi w myśl idei „miasta – ogrodu”. Pod numerem 2 mieści się wspaniała willa z zegarem o wdzięcznym imieniu „Julia”, której właścicielem przez jakiś czas był Wojciech Bednarski – twórca pobliskiego parku . pod numerem 3 tuz przy urokliwej ulicy Tatrzańskiej stoi willa, w której w 1918 roku stacjonował Antoni Stawarz – jeden z przywódców akcji wyzwalania Krakowa z rąk zaborców. Naprzeciwko tego domu znajduje się pomnik Edwarda Dębowskiego, powstańca, który w 1846 roku zginął na pobliskiej ulicy Rękawka. Numer 7 to piękna secesyjna willa z początku wieku, projektowana przez Józefa Kryłowskiego. Kolejny dom to willa "Mira", dzieło tego samego twórcy, . Choć dzisiaj Plac Lasoty to oaza spokoju to do początku XX w. funkcjonowała w tym miejscu miejska szubienica, stąd miejsce to nosiło nazwę „Na Zbóju”. Nie na tym kończą się mroczne tajemnice Placu – bowiem przy wejściu na stadion Korona, stoi dom, którego posiadaczem był – osławiony Gustav Beckmann, właściciel fabryki żyletek, współpracownik gestapo.

PARK IM. WOJCIECHA BEDNARSKIEGO

Park  im. Wojciecha Bednarskiego został założony przez ówczesnego dyrektora podgórskiej szkoły ludowej  - Wojciecha Bednarskiego w miejscu nieczynnego kamieniołomu. Uroczyście otwarty w 1896 r. był jednym z pierwszych w Europie przykładów rekultywacji terenów poprzemysłowych. Legenda głosi, jakoby mistrz Twardowski miał tutaj swą „czarnoksięską szkołę”. W 1906 roku, jeszcze za życia Bednarskiego park nazwano  (co było wówczas rzadkością) imieniem jego twórcy.

KOŚCIÓŁEK ŚW. BENEDYKTA

Położony na wapiennych skałach Wzgórza Lasoty jest najmniejszym i najstarszym kościołem Krakowa. Jego powstanie datuje się na X/XI w.  Badania archeologiczne wykazały, że został wzniesiony  na fundamentach przedromańskiej świątyni, a także to, że do kościółka przylegało niegdyś książęce palatium. Świątynia została całkowicie przebudowana w XII w. W sąsiedztwie budowli odkryto wczesnochrześcijańskie cmentarzysko. Wokół kościółka i przy Kopcu Krakusa co roku we wtorek po Wielkanocy odbywa się tradycyjne Święto Rękawki.

FORT 31 „ŚW. BENEDYKT”

Jest to unikatowa budowla militarna, element austriackiej twierdzy Kraków, wzniesiona w latach 1853 –56, według projektu Feliksa Księżarskiego, położona na Wzgórzu Lasoty w sąsiedztwie kościółka św. Benedykta. Jest to jedyny w Polsce i jeden z niewielu w Europie przykład fortu wieżowego – tzw. wieży artyleryjskiej bądź „wieży maksymiliańskiej”.

KOPIEC KRAKUSA

Ten największy (16m. wys.) prehistoryczny kopiec w Polsce to według legendy mogiła księcia Kraka – założyciela Krakowa. Inna teoria wiąże dzieje kopca z obecnością na tych terenach Celtów i wznoszeniem przez nich znaków solarnych. Kopiec Krakusa miałby być jednym z nich. W 1933 r. podczas badań archeologicznych odkryto na szczycie budowli korzenie dębu oraz awarską zapinka do pasa, które pozwoliły ustalić prawdopodobny czas powstania kopca na VII w. oraz potwierdzić przypuszczenia, że był on miejscem związanym z pogańskim kultem.

KAMIENIOŁOM LIBANA

Widoczny dobrze ze szczytu Kopca Kamieniołom Libana (nazwa przyjęta od nazwiska właściciela – Bernarda Libana), jest efektem wielowiekowej tradycji pozyskiwania wapienia na Krzemionkach. W czasie II wojny światowej mieścił się tu obóz pracy przymusowej dla Polaków – „Baudienst”. Na dnie kamieniołomu kręcono obozowe sceny filmu „Lista Schindlera” Stevena Spielberga, do dziś na dnie kamieniołomu pozostają szczątki dekoracji filmowych – m. In. droga ze sztucznych macew – nagrobków żydowskich – oraz fragmenty ogrodzenia z drutu kolczastego.

STARY CMENTARZ PODGÓRSKI

Najstarszy komunalny cmentarz dzisiejszego Krakowa, założony około 1790 roku. Częściowo zniszczony przez hitlerowców w latach II wojny światowej, a następnie w latach 70. XX w. podczas budowy ul. Powstańców Śląskich. Był miejscem pochówku znamienitych obywateli miasta Podgórza – m. in. malarzy: Walerego Eljasza Radzikowskiego, Aleksandra Kotsisa oraz Edwarda Dembowskiego – przywódcy powstania z 1846 r.

ZAJAZD POD ŚW. BENEDYKTEM

Budynek dawnych koszar austriackich – pierwszy na terenie Krakowa obiekt wyzwolony 30 X 1918 r. z rąk zaborców przez oddziały por. Antoniego Stawarza.

DAWNA ELEKTROWNIA PODGÓRSKA

Dawna Elektrownia Podgórska została wybudowana w latach 1899-1900, jako jedna z pierwszych elektrowni w Galicji. Została otwarta 1 marca 1900 r.  – wcześniej niż krakowska. " Śnieżno-białą, olśniewającą łuną zajaśniały ulice. (...) Gwiazdy pogasły - cichy zachwyt. (...) Nieskończona aleja księżyców. Wobec ich majestatu bledną i milkną żółte lampy naftowe, milkną i gasną... (...)". Tak relacjonował wydarzenie tygodnik "Podgórzanin".

PODGÓRZE W LATACH II WOJNY ŚWIATOWEJ

MUZEUM „APTEKA POD ORŁEM”

Apteka ta istniała przez cały okres istnienia getta (w latach 1941 – 1943) i była prowadzona przez Tadeusza Pankiewicza, który jako jedyny  mieszkaniec getta pochodzenia nie-żydowskiego przebywał w nim dobrowolnie. Miejsce to pełniło rolę „skrzynki kontaktowej” ze światem poza gettem, było ośrodkiem zaopatrzenia w leki uspokajające, farbę do włosów i oczywiście lekarstwa. W pamięci osób, które przeżyły była i jest nazywana „ambasadą wolności w zakratowanym mieście”.

PLAC BOHATERÓW GETTA

Na placu (wówczas nazywanym jeszcze Placem Zgody) przed Apteką Żydzi oczekiwali na transporty do obozów zagłady. Krzesła ustawione na placu upamiętniają ofiary getta założonego i zlikwidowanego przez nazistów w 1943 r.

DAWNY HITLEROWSKI OBÓZ KONCENTRACYJNY KL „PŁASZÓW”

Dawny hitlerowski obóz koncentracyjny KL „Płaszów” został założony w 1942 r., początkowo jako obóz pracy przymusowej. Obejmował 80 ha, m. in. tereny dwóch cmentarzy żydowskich, które zniszczono. Szacuje się, że w obozie zginęło 8-10 tyś. ludzi. Na miejscu jednego z masowych grobów, od strony ul. Kamińskiego został wzniesiony pomnik ku czci ofiar zwany „Pomnikiem Wyrwanych Serc”.

FABRYKA „EMALIA” OSKARA SCHINDLERA

Osławiona oscarowym filmem „Lista Schindlera: Stevena Speilebrga fabryka „Emalia” Oskara Schindlera znajduje się przy ul. Lipowej 4. Oskar Schindler – niemiecki przemysłowiec, zatrudniał tu więźniów z pobliskiego obozu koncentracyjnego „Płaszów”. Uratował życie1100 więźniom, umieszczając ich nazwiska na rozsławionej filmem „liście” – wykazie osób mających przenieść się jako jego pracownicy do nowej fabryki w Brinnitz na Morawach. Dziś mieści się tu oddział Muzeum Historycznego Miasta Krakowa, poświęcony historii miasta w latach 1939 – 1945.

KRÓTKA HISTORIA MIASTA PODGÓRZE

Tereny obecnej Dzielnicy XIII Miasta Krakowa położone na prawym brzegu Wisły do 1 lipca 1915 roku stanowiły samodzielne i autonomiczne miasto Wolne królewskie Miasto Podgórze z siedzibą władz powiatowych i sądu. Miasto to, a właściwie miejscowość do  roku 1784  była niewielką osadą, a rozwój zawdzięcza  warunkom politycznym i położeniu geograficznemu. Mianowicie po pierwszym rozbiorze polski w roku 1772, a ściślej mówiąc po wycofaniu się Austriaków z Kazimierza w roku 1776, zaborca założył tu komorę celną, która ze względu na zbiegające się właśnie w tym miejscu trakty dalekobieżne miała duże znaczenie gospodarcze. Wokół komory zaczęła się tworzyć osada kupiecka z zajazdami i składami. Rząd zaborczy szybko ocenił korzystne położenie gospodarcze osady wówczas bezimiennej u stóp Krzemionek, a która umiejscowiona na granicy celnej, szybko się rozrastała i nabierała znaczenia.  Tak więc już 26 lutego 1784 roku, ukazał się patent cesarza Józefa II, tworzący z bezimiennej osady miasto wolne, królewskie, o nazwie Podgórze. W patencie tym Podgórze otrzymało liczne przywileje, korzystne dla jego szybkiego rozwoju. Skutkiem tej polityki był wzrost liczby ludności napływowej, rzemieślniczej i rolniczej, głównie polskiego pochodzenia oraz powstanie coraz większej liczby domów. Podstawą rozwoju Podgórza poza przywilejami i komorą był główny skład soli, a następnie wybudowanie nowej drogi ze Śląska i Moraw do Lwowa. W roku 1796 Podgórze zostało przyłączone do Austrii, ale na mocy pokoju w Schönbrunn w 1809 roku wraz z Krakowem zostało włączone do Księstwa Warszawskiego, tracąc tym samym status odrębnego miasta i 9 VI 1810 roku, stając się formalnie IV Dzielnicą Krakowa. Po Kongresie Wiedeńskim ponownie włączono je – znów jako samodzielna miasto – do Austrii i oddzielono granicą państwową od Rzeczypospolitej Krakowskiej. Po roku 1815, gdy granica celna wróciła na nowo do Podgórza, zaczął się szybki rozwój miasta. W 1822 roku Podgórze liczyło 1.900 mieszkańców. Lata 1830 – 1860 są okresem zastoju. Nowy okres rozwoju, rozpoczyna się z erą konstytucyjną po roku 1866  w czasach autonomii galicyjskiej, gdy przywrócono samorząd gminny Wolnego Królewskiego Miasta w Podgórzu. W miejsce niemieckiego zarządu i mianowanego burmistrza wybrano radę miejską, wprowadzono język polski do urzędów. W 1884 roku przeprowadzono linię kolejową przez krzemionki, powstawały nowe zakłady przemysłu ceramicznego, budowlanego w 1900 roku, otwarto elektrownię, w 1903 roku rzeźnię, od 1911 rozbudowywano kanalizację.  Na zachodnim skraju miasta Antoni Mateczny założył zakład balneologiczny z domem zdrojowym w parku. W ramach projektu „Wielkiego Krakowa” prezydenta Juliusza Lea w 1913 roku po długich pertraktacjach, w atmosferze kontrowersji – doszło do porozumienia pomiędzy władzami Podgórza i Krakowa, w rezultacie, których 22 VIII 1914 roku wydano ustawę o połączeniu obu miast, co nastąpiło 4 lipca 1915 roku .

PODGÓRZE W CZASIE OKUPACJI NIEMIECKIEJ

W czasie okupacji niemieckiej na terenie Podgórza zostało powołane zarządzeniem gubernatora dystryktu krakowskiego dra Otto Wachtera z 3 marca 1941 roku, Getto żydowskie. Na ok. 20 hektarach,15 ulicach (lub ich fragmentach), w  320 domach i 3167 pokojach żyło 16 tysięcy ludzi. Metraż na jedną osobę wynosił zaledwie 2 m². 15 października 1941 roku dzielnica stała się oficjalnie dzielnicą zamkniętą: za jej przekroczenie bez specjalnej przepustki groziła kara śmierci. W ten sam sposób karano także osoby udzielające schronienia Żydom poza granicami getta. 30 maja  oraz 27 października 1942 roku odbyły się dwie akcje przesiedleńcze z getta krakowskiego. Tysiące Żydów (także chorych ze szpitala i dzieci z sierocińca) zostało przesiedlonych do okolicznych obozów koncentracyjnych. Pod koniec roku getto podzielono na dwie części – "A" przeznaczoną dla osób zdolnych do pracy oraz "B" dla dzieci, osób starszych i chorych. Linia graniczna przechodziła wzdłuż placu Zgody. W marcu 1943 roku komendant obozu pracy w Płaszowie Amon Göth polecił przesiedlić mieszkańców getta A do Obozu „Płaszów”. W dniach 13-14 marca 1943 roku hitlerowcy przeprowadzili ostateczną likwidację getta. Na czele operacji stanął SS-Sturmbannführer Willi Haase. 8 tysięcy Żydów uznanych za zdolnych do pracy zostało przetransportowanych do obozu Kraków-Płaszów. Około 2 tysięcy zostało zamordowanych przez Niemców podczas likwidacji getta, a reszta w obozie w Auschwitz. Na Zabłociu w listopadzie 1939 w dawnej Małopolskiej Fabryce Naczyń Emaliowanych i Wyrobów Blaszanych "Rekord" Sp. z o.o. rozpoczął działalność Oskar Schindler, który od stycznia 1940. dzierżawił, a w 1942 r. przejął zakład i prowadził w nim działalność do 1944 r., tj. do ewakuacji fabryki do Czech. Przy produkcji zatrudniał m.in. Żydów zagrożonych eksterminacją. Od jesieni 1942 do stycznia 1944 roku istniał utworzony częściowo w Płaszowie, a w części na terenie dawnych podkrakowskich gmin Podgórze i Wola Duchacka na terenach dwóch żydowskich cmentarzy z 1887 i 1932 niemiecki obóz pracy przymusowe „Płaszów”. Przez ten obóz przeznaczony dla ludności żydowskiej ze zlikwidowanego 28 października 1942 getta przeszło prawdopodobnie około 150 tysięcy więźniów, głównie z Małopolski, Węgier i Słowacji (inne dane określają tę liczbę na około 50 tysięcy). Część z nich była wywożona do obozów w Auschwitz i Belzec (w Bełżcu) oraz na roboty do Niemiec.

LEGENDY, PODANIA, WYDARZENIA HISTORYCZNE ZWIĄZANE Z TERENEM PODGÓRZA

Z obszarem Podgórza związane są najstarsze podania i legendy Krakowa. Z Kopcem Kraka wiąże się legenda z założycielem Krakowa – Księciem Krakiem Z Krzemionkami splata się podanie o Mistrzu Twardowskim. A z kościółkiem św. Benedykta legenda o Czarnej księżniczce ze Wzgórza Lasoty Prócz legend i podań, sięgających bajecznych czasów, z Krzemionkami wiąże się szereg wydarzeń historycznych.  Najdawniejsze z nich mówią o powitaniu króla Ludwika Węgierskiego w 1372 roku, oraz jego młodziutkiej córki Jadwigi w roku 1383 przez lud krakowski w pobliżu dzisiejszego placu Lasoty. Inne z kolei ponure wydarzenie rozegrało się na tych samych Krzemionkach, w pobliżu placu Lasoty. W miejscu zwanym „na zbóju”, w którym stała niegdyś miejska szubienica 18 lipca 1651 roku został wbity na pal przywódca chłopskiego powstania- Aleksander Kostka Napierski. Straceni zostali również pozostali przywódcy: Z tego też miejsca w 1655 roku Szwedzi przypuścili szturm na Kraków, a Austriacy ruszyli na zajęcie miasta w roku 1846, także stąd bombardowany był Kraków w roku 1848. Wreszcie u samych stóp Krzemionek przy ulicy Wielickiej w roku 1846 nastąpiła śmierć Edwarda Dembowskiego i masakra ludu krakowskiego dokonana przez wojsko austriackie.